Trên thế giới hiện nay có khá nhiều loại tiền ảo, tiền điện tử khác nhau (hơn 1.000 loại), với xu hướng giá tăng mạnh trong thời gian gần đây, trong khi nền tảng công nghệ của các loại tiền này cũng đang được các doanh nghiệp tìm hiểu, ứng dụng và nhiều nước trên thế giới đã hợp thức hóa việc thanh toán bằng tiền ảo, tiền điện tử. Để hội nhập quốc tế, đồng thời giảm rủi ro cho nhà đầu tư, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1255/QĐ-TTg ngày 21/8/2017 phê duyệt Đề án hoàn thiện khung pháp lý để quản lý, xử lý đối với các loại tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo.

Tiền ảo, tiền điện tử tăng giá nhanh và phát triển ngày càng đa dạng

Tiền ảo, tiền điện tử, tiền kỹ thuật số là loại tiền không được phát hành bởi chính phủ hay một cơ quan trung ương nào, mà được tạo ra thông qua quá trình “đào” bằng cách sử dụng sức mạnh của công nghệ. Theo thống kê của Coinmarketcap.com, có gần 1.200 loại tiền ảo, tiền điện tử khác nhau với giá trị vốn hóa khoảng 168 tỷ USD. Một số nước trên thế giới như Nhật Bản, Nga, Trung Quốc đã chấp nhận về mặt pháp lý đối với tiền ảo, tiền điện tử. Ngày 01/4/2017, Nhật Bản đã thông qua luật cho phép các nhà bán lẻ chấp nhận bitcoin như một đồng tiền hợp pháp, góp phần đẩy mạnh hoạt động giao dịch bitcoin bằng đồng JPY. Ngày 02/6/2017, Chính phủ Trung Quốc chính thức bãi bỏ việc đóng băng hoạt động rút tiền ra khỏi tài khoản bitcoin và cho phép rút tiền khỏi tài khoản tại ba sàn giao dịch lớn nhất nước này.

Có 5 loại tiền ảo, tiền điện tử được giao dịch phổ biến nhất hiện nay. Bitcoin là loại tiền được ra đời đầu tiên vào ngày 01/9/2009 bởi Satoshi Nakamoto, là loại tiền ảo được sử dụng phổ biến nhất trong thương mại điện tử. Tính đến cuối tháng 8/2017 đã có 16,5 triệu đơn vị bitcoin được phát hành (trên tổng khối lượng phát hành đến năm 2040 là 21 triệu đơn vị) với tổng giá trị vốn hóa thị trường đạt khoảng 76 tỷ USD, chiếm 45% tổng giá trị vốn hóa thị trường tiền ảo. Giá bitcoin tăng mạnh (7,3 lần trong 8 tháng) từ 968,23 USD/1 bitcoin (đầu năm 2017) lên 4.630, 73 USD (31/8/2017), cho thấy sức hấp dẫn của loại tiền tệ này. Trung Quốc từ một nước cấm các tổ chức tài chính giao dịch, bảo lãnh phát hành, cung cấp bảo hiểm bằng bitcoin (năm 2014) đã trở thành trung tâm bitcoin của thế giới.

Loại tiền ảo phổ biến thứ hai là ethereum (ETH), ETH ra mắt lần đầu tiên vào năm 2015 bởi Vitalik Buterin, được thiết kế với nhiều tính năng hơn là một đồng tiền kỹ thuật số. Nhiều tập đoàn lớn trên thế giới đã xây dựng các chương trình như chương trình giám sát giao dịch, quản lý nguyên liệu… dựa trên ETH như Toyota, Merck, Samsung. Hiện nay, tổng lượng ETH được phát hành là khoảng 94 triệu đơn vị, với mức giá tính đến cuối tháng 8/2017 là 379 USD/1 ETH, tương đương với giá trị vốn hóa thị trường khoảng 35 tỷ USD, chiếm 21% tổng giá trị vốn hóa thị trường tiền ảo. Ngoài ra còn có một số loại tiền phổ biến khác như bitcoin cash (một nhánh của bitcoin), ripple và litecoin, với giá trị vốn hóa tính đến cuối tháng 8/2017 lần lượt đạt 9 tỷ USD; 8,6 tỷ USD và 3,4 tỷ USD.

Tiền ảo, tiền điện tử tại Việt Nam

Tại Việt Nam hiện nay, các loại tiền ảo, tiền điện tử chưa được pháp luật thừa nhận, tuy nhiên việc giao dịch tiền ảo vẫn được diễn ra. Để tham gia đào bitcoin, người chơi phải đăng ký “ví bitcoin”, sau đó có thể nhận bitcoin miễn phí thông qua các trang tặng bitcoin, nạp tiền vào các trang đào bitcoin để thu lãi. Bên cạnh đó, theo TS. Bùi Quang Tín, Đại học Ngân hàng thành phố Hồ Chí Minh, tại Việt Nam, bitcoin còn được giao dịch theo hình thức đa cấp, người trước giới thiệu cho người sau sẽ được hưởng 10% phần lợi nhuận trong đó. Mặc dù chỉ dừng lại ở cấp 2 thay vì xây dựng hình thức mạng nhện như bán hàng đa cấp, nhưng việc giao dịch tiền ảo đã thu hút được nhiều người tham gia. Tuy nhiên, do loại tiền ảo này không được pháp luật thừa nhận nên các tổ chức tín dụng không được phép sử dụng các loại tiền ảo như một loại tiền tệ và phương tiện thanh toán, trong khi các tổ chức, cá nhân nắm giữ hay thực hiện các giao dịch liên quan đến loại tiền này cũng không được pháp luật bảo vệ.

Nguyên nhân khiến tiền ảo, tiền điện tử có sức hấp dẫn lớn đối với các nhà đầu tư trên thế giới cũng như tại Việt Nam là do: (i) Nhà đầu tư có thể hưởng lợi nhờ kinh doanh chênh lệch giá khi giá tiền ảo liên tục tăng mạnh do tính khan hiếm của loại tiền này; (ii) Các loại tiền ảo được chạy trên nền tảng công nghệ blockchain, là ứng dụng được xem như sổ kế toán, kiểm toán giúp chép, sao lưu, kiểm tra tất cả các giao dịch trên khắp thế giới. Đây là một ứng dụng đang được các tập đoàn lớn tìm cách áp dụng trong công tác quản lý, giám sát của mình.

Có thể thấy, mặc dù giá các loại tiền ảo liên tục tăng trong thời gian qua, ứng dụng công nghệ của tiền ảo, tiền điện tử khá hữu ích đối với các doanh nghiệp và một số nước trên thế giới đã hợp thức hóa tiền ảo như một phương thức thanh toán, nhưng tiền ảo cũng tồn tại nhiều rủi ro như giá không được xác định trên giá trị nội tại mà hoàn toàn phụ thuộc vào cung cầu, trong lịch sử giao dịch tiền ảo đã xảy ra một số đợt bùng nổ bong bóng giá như cuối năm 2011 và đầu năm 2014. Do đó, nếu không có sự quản lý của các cơ quan chính phủ, kinh doanh tiền ảo sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro cho nhà đầu tư.

Trước những rủi ro của tiền ảo, tiền điện tử, tài sản ảo, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1255/QĐ-TTg, ngày 21/08/2017 phê duyệt Đề án hoàn thiện khung pháp lý để quản lý, xử lý đối với tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư trong và ngoài nước tại Việt Nam, hạn chế, ngăn chặn và kiểm soát các rủi ro liên quan. Theo Quyết định số 1255/QĐ-TTg, đề án cần được xây dựng với mục tiêu nghiên cứu, nhận diện đầy đủ, chính xác bản chất của tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo theo kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn tại Việt Nam; mối quan hệ (giữa tiền ảo, tài sản ảo) với tài sản thực, tiền thực; vai trò của tài sản ảo, tiền điện tử, tiền ảo và tác động tới pháp luật.

Việc rà soát, đánh giá thực trạng pháp luật về tài sản ảo, tiền ảo ở Việt Nam để tập hợp các vướng mắc, bất cập trong thực tiễn sẽ do Bộ Tư pháp chủ trì. Bộ này cũng sẽ nghiên cứu, khảo sát kinh nghiệm quốc tế về pháp luật cũng như thực tiễn liên quan tới tiền ảo, tài sản ảo của các nước (Hoa Kỳ, châu Âu, Nhật Bản…), đồng thời tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để nhận diện, làm rõ vai trò của tài sản ảo, tiền ảo và đề xuất hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam, trình Thủ tướng Chính phủ vào tháng 8/2018. Bộ Tư pháp cũng là cơ quan chủ trì lập hồ sơ đề nghị xây dựng văn bản quy phạm pháp luật về tài sản ảo, tiền ảo vào tháng 12/2018 và nghiên cứu, đề xuất biện pháp phòng, chống, xử lý các vi phạm hành chính liên quan đến tài sản ảo, tiền ảo vào tháng 9/2019.

Bên cạnh đó, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan chủ trì các nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung, ban hành mới văn bản quy phạm pháp luật về tiền điện tử trình Chính phủ vào tháng 8/2018. Bộ Công an tiến hành nghiên cứu, đề xuất các biện pháp phòng chống, xử lý các vi phạm hình sự về gian lận, rửa tiền, tài trợ khủng bố và các tội phạm khác liên quan đến tài sản ảo, tiền ảo vào tháng 9/2019. Đối với các quy định về thuế, Bộ Tài chính sẽ nghiên cứu, đề xuất sửa đổi, bổ sung, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về thuế đối với tài sản ảo, tiền ảo vào tháng 6/2019.

Hồ sơ đề nghị xây dựng luật, sửa đổi bổ sung các luật liên quan đến tiền ảo, tài sản ảo sẽ được hoàn thành vào tháng 12/2020. Như vậy, trong khoảng 3 năm nữa, việc quản lý các loại tiền ảo, tiền điện tử, tài sản ảo sẽ từng bước được hoàn thiện. Việc phê duyệt Đề án hoàn thiện khung pháp lý để quản lý các loại tiền ảo, tiền điện tử, tài sản ảo cho thấy xu hướng hội nhập quốc tế trong sử dụng tiền ảo có quản lý của Việt Nam, hạn chế rủi ro cho nhà đầu tư và các mặt trái của tiền ảo, tiền điện tử, tài sản ảo.

(Thanh Thủy – mof.gov.vn)